![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/naskrajukraju.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/02\/7-1.jpg\")
<\/a><\/p>\nTadeusz Seweryn<\/p>\n
,,W polskich kapliczkach i krzy\u017cach przydro\u017cnych dostrzegamy wysokie warto\u015bci artystyczne uprawniaj\u0105ce nas do twierdzenia, \u017ce \u017caden z narod\u00f3w nie stworzy\u0142 w tej dziedzinie nic pi\u0119kniejszego, co by rozmaito\u015bci\u0105 i urod\u0105 formy harmonizowa\u0142o lepiej z otaczaj\u0105c\u0105 przyrod\u0105. Te wznoszone przy drogach, w polach i na bezludziu arcydzie\u0142a sztuki ludowej sprz\u0119g\u0142y si\u0119 z charakterem wsi polskiej nierozdzielnie. Wszak\u017ce:<\/em><\/p>\n \u201e\u2026 ka ino spojrze\u0107 drogom id\u0105cemu wsiowom,<\/em><\/p>\n Wsz\u0119dy dojrzy figur\u0119, tu starom, tam nowom,<\/em><\/p>\n Ka\u017cda grubso topola, wierzba i przyp\u0142ocie<\/em><\/p>\n Wprasa \u015bwi\u0119tom Opatrzno\u015b\u0107 znu\u017conej t\u0119sknocie<\/em><\/p>\n Chrystuski frasowne, Matki Boskie Zielne,<\/em><\/p>\n Barbary, Floryjany i \u015bwi\u0119te ko\u015bcielne,<\/em><\/p>\n Kt\u00f3rych si\u0119 wypieraj\u0105 wszy\u0107kie kalendorze\u201d<\/em><\/p>\n Tak widzia\u0142 wie\u015b polsk\u0105 Emil Zegad\u0142owicz w pi\u0119knej ,,Balladzie o powsinodze beskidzkim \u015bwi\u0105tkarzu, o Bogu prawdziwym i Chrystusie Frasobliwym\u2026\u201d<\/em><\/p>\n Spod omszonych daszk\u00f3w drewnianych, kamiennych albo blaszanych spogl\u0105daj\u0105 w Polsce na przechodnia patyn\u0105 pokryte \u015bwi\u0105tki. Jedne w udr\u0119ce i uznojeniu, w rezygnacji, bierno\u015bci i poddaniu si\u0119 harmonizuj\u0105 z samotnymi krzy\u017cami na rozstajach albo z gromadnymi na cmentarzach, kt\u00f3re odcinaj\u0105c si\u0119 ciemnymi sylwetami od t\u0142a nieba, nadaj\u0105 krajobrazowi znami\u0119 smutku. Drugie za\u015b, pe\u0142ne dumnego majestatu, wielko\u015bci\u0105 prawdziwej sztuki, w kt\u00f3rej \u2013 jak pisa\u0142 Emil Zegad\u0142owicz – ,,B\u00f3g swe serce cz\u0142owieczy w drzewinowym ciele\u201d, raduj\u0105 oczy tw\u00f3rczym uniesieniem bezimiennych ludzi \u2013 mo\u017ce czasem niepi\u015bmiennych, ale umiej\u0105cych wyrazi\u0107 najprostsze drgnienie swego serca. Spotyka si\u0119 ich wiele. Czy to we wn\u0119kach po\u0142udniowej \u015bciany chat, czy w kruchtach ko\u015bcielnych, czy to za ogrodzeniami z bzu, berberysu i dzikiej r\u00f3\u017cy, albo te\u017c patrz\u0105 na nas z drewnianych kapliczek zawieszonych na starych sosnach, lipach, d\u0119bach i topolach przydro\u017cnych.<\/em><\/p>\n A wszystkie te i inne przyk\u0142ady s\u0105 nam bliskie jak przyroda, kt\u00f3rej dopowiedzeniem s\u0105 te dzie\u0142a sztuki ludowej. Wyros\u0142y one z tradycji rodzimej ciesio\u0142ki, rodzimej murarki, zdobnictwa sprz\u0119tarskiego, przystosowanego z du\u017c\u0105 fantazj\u0105 do kompozycji formy architektonicznej, maj\u0105cej s\u0142u\u017cy\u0107 celom kultu religijnego.<\/em><\/p>\n Podziwiaj\u0105c ich pi\u0119kno nie mo\u017cna zapomina\u0107, \u017ce ten w\u0142a\u015bnie cel \u2013 to \u017ar\u00f3d\u0142o ich bytu i zasadniczy pow\u00f3d ich istnienia. S\u0105 to wi\u0119c \u2013 rozsiane w krajobrazie polskim \u2013 modlitwy ludu polskiego rzezane w drzewie lub kute w kamieniu: materializacja uniesienia serc pobo\u017cnych.<\/em><\/p>\n Wiara ludu daje si\u0119 odczyta\u0107 z krajobrazu wsi polskiej, z dr\u00f3g polnych, drzew s\u0119dziwych, z cmentarzy i mogi\u0142. Kapliczki wype\u0142nione \u015bwi\u0105tkami s\u0105 charakterystyczne dla obszaru katolickiego. Reformacja bowiem, uznawszy ko\u015bcio\u0142y gmin wyznaniowych za wy\u0142\u0105czne przybytki kultu religijnego i odsun\u0105wszy si\u0119 od kultu \u015bwi\u0119tych, nie dawa\u0142a artystom ludowym dogodnych warunk\u00f3w wy\u017cycia si\u0119 w architektonicznej i rze\u017abiarskiej formie s\u0142u\u017c\u0105cej celom kultu religijnego. Kapliczki wyra\u017caj\u0105 wi\u0119c zewn\u0119trzne r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy krajami katolickimi a protestanckimi. Ich forma i tre\u015b\u0107, ich \u015bcis\u0142y zwi\u0105zek z pejza\u017cem \u2013 podkre\u015blaj\u0105 t\u0119 \u201einno\u015b\u0107\u201d, kt\u00f3r\u0105 dostrzegamy w wygl\u0105dzie cmentarzy, w obrz\u0119dach religijnych, dorocznych i rodzinnych, w przemy\u015ble ludowym, w stroju, potrawach, mowie, doborze imion itp.<\/em><\/p>\n Kapliczki s\u0105 na wsi czym\u015b tak naturalnym, \u017ce nawet nie docieka si\u0119 przyczyny ich powstania. S\u0105, gdy\u017c by\u0142y \u2013 tak jak drzewa, ziemia i ob\u0142oki na niebie. Dopiero ze swobodnych rozm\u00f3w ze starymi lud\u017ami dowiadujemy si\u0119, \u017ce stawiano je z wdzi\u0119czno\u015bci za nieoczekiwan\u0105 \u0142ask\u0119, w podzi\u0119ce za wyleczenie z choroby, za uchronienie od pomoru, g\u0142odu i innej kl\u0119ski, za wys\u0142uchanie pr\u00f3\u015bb, z pobo\u017cno\u015bci jako ofiar\u0119 dzi\u0119kczynn\u0105 za wybawienie z niebezpiecze\u0144stwa oraz w pokucie za ci\u0119\u017ckie grzechy. Stawiano je jako materialny wyraz modlitwy za dusze nieszcz\u0119\u015bliwych i zamordowanych niewinnie, jako \u015bwi\u0119ty znak upami\u0119tniaj\u0105cy miejsce zgonu i miejsce wiecznego spoczynku ludzi nieznanych.<\/em><\/p>\n Kapliczki i krzy\u017ce stawia\u0142 lud najcz\u0119\u015bciej na skrzy\u017cowaniu dr\u00f3g, w dawnym siedlisku z\u0142ych demon\u00f3w, u wej\u015bcia do wsi lub miasta, w miejscu samob\u00f3jstwa, mordu, znalezienia dziecka nieochrzczonego lub czaszki ludzkiej, w miejscu spalenia czarownika, objawienia si\u0119 Matki Boskiej lub \u015bwi\u0119tego, ko\u0142o studzien lub \u017ar\u00f3de\u0142, kt\u00f3rych wod\u0119 poczytywano za cudown\u0105, a wreszcie na mogi\u0142ach ludzi pochowanych w polu lub w lesie.<\/em><\/p>\n Trzeba si\u0119 wczu\u0107 w ten \u015bwiat wyodr\u0119bniony, w to \u015brodowisko spraw ludzi pozostawionych w\u0142asnemu losowi, w atmosfer\u0119 trosk, od kt\u00f3rych wybawienie widzia\u0142 umys\u0142 prostaczy jedynie w pomocy si\u0142 nadnaturalnych \u2013 aby zrozumie\u0107, \u017ce kapliczki wyros\u0142y ze specjalnej gleby i rozwin\u0119\u0142y si\u0119 w specjalnym klimacie. S\u0105 one zewn\u0119trznym wyrazem kultu religijnego, podobnie jak pewne gesty, ruchy, czynno\u015bci, kt\u00f3re wierni przed kapliczkami wykonuj\u0105. Z gest\u00f3w wymieni\u0107 nale\u017cy odkrywanie i pochylanie g\u0142owy oraz prze\u017cegnanie si\u0119, z ruch\u00f3w \u2013 przykl\u0119kanie, a z czynno\u015bci \u2013 dekorowanie kaplic zieleni\u0105 i kwiatami.<\/em><\/p>\n \u015acis\u0142e sprz\u0119\u017cenie kapliczek i krzy\u017c\u00f3w przydro\u017cnych z wewn\u0119trznym \u017cyciem ludu, z jego pragnieniami i wierzeniami, z jego zar\u00f3wno konkretnymi potrzebami dnia powszedniego, jak i trosk\u0105 o dusz\u0119 oraz jej byt wieczny by\u0142o ich gleb\u0105, s\u0142o\u0144cem i klimatem. Z tego pod\u0142o\u017ca wyrasta\u0142y tysi\u0105ce dzie\u0142, przy kt\u00f3rych znajdowali zatrudnienie cie\u015ble, stolarze, rze\u017abiarze, malarze, murarze, kamieniarze, kowale.<\/em><\/p>\n Kapliczki przydro\u017cne, to szczytowe osi\u0105gni\u0119cie polskiej sztuki ludowej, zarazem s\u0105 wyrazem potrzeb duchowych cz\u0142owieka”<\/em><\/p>\n Wiktor Zin<\/p>\n ,,\u017byjemy po\u015br\u00f3d krajobrazu, obdarowani przez natur\u0119 zmys\u0142ami, dzi\u0119ki kt\u00f3rym mamy mo\u017cno\u015b\u0107 odbierania bod\u017ac\u00f3w z otaczaj\u0105cego nas \u015bwiata, w tym najwa\u017cniejszych, wzrokowych i s\u0142uchowych. Posiadamy te\u017c zdolno\u015b\u0107 do okre\u015blenia swego miejsca w przestrzeni i oceny wielko\u015bci zachodz\u0105cych zmian. Je\u015bli zatem widzimy i s\u0142yszymy na miar\u0119 przydatn\u0105 i dan\u0105 ludziom, je\u015bli potrafimy odczu\u0107 zimn\u0105 g\u0142adko\u015b\u0107 marmuru i chropowato\u015b\u0107 d\u0119bowej kory, je\u015bli sprawia nam przyjemno\u015b\u0107 wo\u0144 kwitn\u0105cych lip i skoszonego siana, to rodzi si\u0119 tylko jedno pytanie: czy przyj\u0119li\u015bmy to biernie, stwierdzaj\u0105c jedynie, \u017ce tak w\u0142a\u015bnie jest, bo tak by\u0107 powinno, czy te\u017c staramy si\u0119 wykorzysta\u0107 do granic mo\u017cliwo\u015bci t\u0119 nasz\u0105 cudown\u0105 aparatur\u0119? I jeszcze co\u015b niezmiernie wa\u017cnego. Przecie ka\u017cdy z nas w dowolnej chwili, ju\u017c nie patrz\u0105c i nie s\u0142ysz\u0105c, nie prze\u017cywaj\u0105c w\u0142a\u015bnie zjawisk fascynuj\u0105cych nas, mo\u017ce \u015bwiadomie przywo\u0142a\u0107 je. Wyposa\u017cono nas bowiem w pami\u0119\u0107 i wyobra\u017ani\u0119, w zdolno\u015bci odtw\u00f3rcze, a nawet tw\u00f3rcze.<\/em><\/p>\n Oto jeste\u015bmy po\u015br\u00f3d Wielkiego Teatru Przyrody, po\u015br\u00f3d monumentalnych kulis\u00f3w sceny ogromnej, wieloplanowej. Tu\u017c przy nas z\u0142oci si\u0119 \u0142an zbo\u017ca, nieco dalej widnieje smuga szmaragdowej zieleni, poprzerastanej badylami zielsk, jeszcze dalej widzimy sfalowane pasmo wzniesie\u0144. Jest tak oddalone, \u017ce wszelkie jego szczeg\u00f3\u0142y wtopi\u0142y si\u0119 w t\u0119 fio\u0142kowo-srebrzyst\u0105 dal, kt\u00f3ra tworzy malowniczy horyzont, granic\u0119 ziemi i nieba, ujawniaj\u0105c przy tym jeszcze dalsze jakby tarasy zanikaj\u0105cej coraz bardziej \u015bwietlistej materii. Po\u015br\u00f3d p\u00f3l, \u0142\u0105k, zagon\u00f3w dostrzegamy teraz co\u015b, co urasta do rangi akcentu. S\u0105 to dwa drzewa olbrzymy, stoj\u0105ce jakby w \u015brodku opisanej przestrzeni, tu\u017c za ow\u0105 szmaragdow\u0105 smug\u0105, ale przed b\u0142\u0119kitnymi wzg\u00f3rzami\u00a0 tworz\u0105cymi ty\u0142y naszej scenografii. C\u00f3\u017c za pot\u0119\u017cne wielokondygnacyjne gmachy. Nagle z drzew sfrun\u0119\u0142o tysi\u0105czne stado szpak\u00f3w. \u015awiat wype\u0142ni\u0142 si\u0119 chora\u0142em ptasich g\u0142os\u00f3w, wiatr zaszele\u015bci\u0142 wok\u00f3\u0142 nas i pochyli\u0142y si\u0119 pe\u0142ne k\u0142osy zbo\u017ca. Zapachnia\u0142o chlebem. Poczuli\u015bmy tu\u017c obok siebie jakby przedsmak szcz\u0119\u015bcia. I na tym mo\u017cna by rzecz o krajobrazie zako\u0144czy\u0107. Tymczasem to dopiero pocz\u0105tek. Je\u015bli my i wszystko, co nas otacza powi\u0105zane jest nierozerwalnie z czasem, dotyczy to r\u00f3wnie\u017c krajobrazu. Ma on sw\u0105 histori\u0119, jest ona niezmiernie obszerna w stosunku do naszych ludzkich dziej\u00f3w. Liczy kilkaset milion\u00f3w lat. Krajobraz istnia\u0142 ju\u017c wtedy, gdy wschody i zachody s\u0142o\u0144ca przez nikogo nie by\u0142y dostrzegane, ani podziwiane. Ziemia Matka przygotowa\u0142a ow\u0105 sceneri\u0119 wielobarwn\u0105, na kt\u00f3rej mia\u0142o rozpocz\u0105\u0107 si\u0119 tajemnicze widowisko zwane \u017cyciem. My\u015bl\u0105cy cz\u0142owiek jest ostatnim, ale za to najdoskonalszym dzie\u0142em i tajemnic\u0105 Stw\u00f3rcy Wszech\u015bwiata. To on wni\u00f3s\u0142 nowe warto\u015bci do krajobrazu zastanego, zacz\u0105\u0142 go przekszta\u0142ca\u0107, eksploatowa\u0107, a z czasem niszczy\u0107. To cz\u0142owiek karczowa\u0142 puszcze, zamieniaj\u0105c je na uprawne pola. On \u2013 w swej spo\u0142eczno\u015bci \u2013 budowa\u0142 warowne grody, p\u00f3\u017aniej miasta. W ko\u0144cu to on i tylko on, kl\u0119ka\u0142 pod sklepieniem nieba, nie po to tylko, by prosi\u0107, ale by dzi\u0119kowa\u0107 i chwali\u0107 Tego, kt\u00f3ry go stworzy\u0142 po\u015br\u00f3d gwiazd. Nas nie b\u0119dzie interesowa\u0142a geologiczna historia krajobrazu, lecz ostatni jej epizod, kt\u00f3ry splata\u0107 si\u0119 b\u0119dzie z kapliczkami i krzy\u017cami pozostawionymi przez przodk\u00f3w w naszym krajobrazie. Umie\u0107 patrze\u0107 i dostrzega\u0107 wok\u00f3\u0142 siebie pi\u0119kno, to tak, jakby pozna\u0107 sztuk\u0119 czytania. Czym\u017ce s\u0105 ksi\u0105\u017cki dla tych, kt\u00f3rzy czyta\u0107 nie potrafi\u0105? Ka\u017cdy krajobraz te\u017c nale\u017cy odczyta\u0107 i to nie pobie\u017cnie, a do ko\u0144ca.<\/em><\/p>\n<\/a>Przeszed\u0142szy Polsk\u0119 wzd\u0142u\u017c i wszerz, a potem uk\u0142adaj\u0105c w pami\u0119ci najbardziej charakterystyczne typy krajobrazu polskiego \u2013 nie spos\u00f3b pomin\u0105\u0107 kapliczek przydro\u017cnych, tkwi\u0105cych w otoku przyrody jak drogie kamienie w pi\u0119knej oprawie. Znajdzie si\u0119 w\u015br\u00f3d tych pere\u0142 wybranych, uroczy s\u0142up z kapliczk\u0105 wbity w k\u0119p\u0119 w\u0105t\u0142ych krzew\u00f3w \u2013 czasem jedyny akcent w pejza\u017cu r\u00f3wninnym. Znajdzie si\u0119 w\u015br\u00f3d nich tak\u017ce wynios\u0142a kolumna z jakim\u015b \u015bwi\u0105tkiem, majaczej\u0105cym na tle ch\u0142opskich poletek, le\u017c\u0105cych w dal, i wierzb rozsypach wzd\u0142u\u017c srebrzystej rzeki, i bia\u0142a, murowana kapliczka na wzg\u00f3rzu, tul\u0105ca si\u0119 do brzozy p\u0142acz\u0105cej albo stoj\u0105ca w asy\u015bcie zakurzonych topoli przydro\u017cnych. Znajdzie si\u0119 w\u015br\u00f3d nich kapliczka na wzg\u00f3rku, a do niej jak do \u015bwi\u0119tego chramu na uroczysku wiod\u0105cy d\u0142ugi, w\u0105ski mostek, wsparty na palikach wbitych g\u0119sto w dno szerokiego rozlewu wody. Gdzie indziej figurka Frasobliwego zamieszka\u0142a we wn\u0119ce grubego pniaka, odci\u0119tego z pnia drzewa ra\u017conego piorunem, albo te\u017c w skale obrobionej w kszta\u0142t drewnianego kloca.<\/em><\/p>\n<\/a>Nigdzie te\u017c \u2013 tak jak w Polsce \u2013 nie zros\u0142o si\u0119 z kapliczkami, figurami i krzy\u017cami przydro\u017cnymi tyle legend, poda\u0144, zwyczaj\u00f3w i wierze\u0144. \u015awiadczy to, \u017ce ta dziedzina sztuki ludowej si\u0119ga g\u0142\u0119bokimi korzeniami w szeroki obszar \u017cycia cz\u0142owieka, kt\u00f3ry t\u0119 sztuk\u0119 tworzy\u0142.<\/em><\/p>\n<\/a>Powr\u00f3\u0107my do naszych kapliczek, s\u0105 elementem krajobrazu, dlatego niecelowe by\u0142oby oddziela\u0107 je od niego. Odpowied\u017a, jak patrzy\u0107 na kapliczk\u0119, musimy z konieczno\u015bci rozszerzy\u0107 i oprze\u0107 na percepcji ca\u0142ego krajobrazu. Krajobraz to przestrze\u0144 otaczaj\u0105ca nas, widziana z pewnego, okre\u015blonego punktu. Ka\u017cdy krajobraz \u2013 okolica, w kt\u00f3rej znale\u017ali\u015bmy si\u0119, ma swoj\u0105 anatomi\u0119 i sw\u0105 histori\u0119. O tym drugim cz\u0119sto zapominamy. Jak oka\u017ce si\u0119, jest to sfera na og\u00f3\u0142 nie doceniana. Ka\u017cdy krajobraz sk\u0142ada si\u0119 z element\u00f3w, kt\u00f3re go formuj\u0105. Nawet w bezmiarze oceanu znajdzie si\u0119 horyzont, oddzielaj\u0105cy niebo od wody. Po niebie b\u0119d\u0105 p\u0142yn\u0119\u0142y ob\u0142oki, a ocean u\u0142o\u017cy si\u0119 w grzywy fal, rozbryzgi piany. Ten widok urozmaicony zostanie niekiedy wypi\u0119trzaj\u0105cymi si\u0119 z wody ska\u0142ami. \u015awiadomo\u015b\u0107 budowy krajobrazu z r\u00f3\u017cnych tworzyw, to pierwszy etap jego zrozumienia i zbli\u017cenia si\u0119 do poznania tego, co bezmierne. Matka przyroda by\u0142a hojna i sprawi\u0142a, \u017ce nawet gro\u017any i pusty krajobraz oceanu potrafi zmienia\u0107 si\u0119 z godziny na godzin\u0119. Inny b\u0119dzie przy wschodzie s\u0142o\u0144ca, inny w po\u0142udnie. Zar\u00f3\u017cowi si\u0119 i rozogni, gdy kula s\u0142oneczna b\u0119dzie kry\u0142a si\u0119 poza wodnym bezmiarem. Zostanie wysrebrzony w promieniach ksi\u0119\u017cyca. B\u0119dzie przyjazny w czasie morskiej ciszy, stanie si\u0119 gro\u017any i niebezpieczny podczas burzy. Innymi s\u0142owy ka\u017cdy krajobraz potrafi w chwili obserwowania go \u2013 a mo\u017ce prze\u017cywania \u2013 wprowadzi\u0107 nas w okre\u015blony nastr\u00f3j. Czym\u017ce on jest? Jest to po prostu okre\u015blony stan uczuciowy cz\u0142owieka, a mo\u017ce nawet kontrolowane chwilowe zachwianie r\u00f3wnowagi psychicznej. Nie wstyd\u017amy si\u0119 odrobiny romantyzmu. A ilu\u017c to ludzi ma pozornie bez przyczyny \u0142zy w oczach, gdy ogl\u0105da o\u015bnie\u017cony Giewont, czy zag\u0142\u0119bia si\u0119 w odwieczne mroki Puszczy Bia\u0142owieskiej? Niewielu z nas poczuje si\u0119 uszcz\u0119\u015bliwionymi na widok rozkis\u0142ych kolein polnej drogi w listopadowy mglisty dzie\u0144. Wielu natomiast wprowadzonych zostanie niemal do przedsionka raju znalaz\u0142szy si\u0119 w sadzie po\u015br\u00f3d kwitn\u0105cych jab\u0142oni, \u015bpiewu ptak\u00f3w, i ci\u0105gn\u0105cych po niebie ob\u0142ok\u00f3w. Nie zawsze zdajemy sobie spraw\u0119 z tego, jak mocno otoczenie wp\u0142ywa na nasz\u0105 psychik\u0119, zamys\u0142y, a nawet prac\u0119. Stosunek jako\u015bci otoczenia do osobowo\u015bci ludzkiej nie jest do ko\u0144ca poznany. Nikt jednak nie zaprzeczy, \u017ce to sprawa niebagatelna.<\/em><\/p>\n