{"id":15189,"date":"2024-10-27T13:59:18","date_gmt":"2024-10-27T13:59:18","guid":{"rendered":"http:\/\/naskrajukraju.pl\/?p=15189"},"modified":"2024-10-27T13:59:21","modified_gmt":"2024-10-27T13:59:21","slug":"zmarli-mowia","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/naskrajukraju.pl\/?p=15189","title":{"rendered":"ZMARLI M\u00d3WI\u0104"},"content":{"rendered":"\n

,,Groby to najm\u0105drzejsza ksi\u0119ga. Nie dowiesz si\u0119 od \u017cywych, co dowiesz si\u0119 od umar\u0142ych. Przejd\u017a si\u0119 po wsi, co si\u0119 dowiesz? O, w garstce by\u015b to wszystko zmie\u015bci\u0142. A pogadaj z grobami. Niby \u017cy\u0142, umar\u0142, \u015bwie\u0107 Panie nad jego dusz\u0105. A ka\u017cdy gr\u00f3b stronica tej ksi\u0119gi, te stronice same si\u0119 przed tob\u0105 otwieraj\u0105. Trzeba tylko zna\u0107 ich mow\u0119, tak jak maj\u0105 psy, koty, konie, drzewa, ziemia, domy. M\u00f3wi\u0119 ci, groby wiedz\u0105 najwi\u0119cej. Tam ju\u017c nie ma, \u017ce co\u015b ukryjesz, a co innego powiesz, co\u015b zamienisz, przeinaczysz, wypchniesz, zepchniesz. To tylko tutaj cz\u0142owiek ma podw\u00f3jn\u0105 albo i potr\u00f3jn\u0105 mow\u0119, inn\u0105 dla siebie, inn\u0105 dla innych, inn\u0105 dla Boga\u201d<\/em> \u2013 Wies\u0142aw My\u015bliwski (Widnokr\u0105g<\/strong>)<\/p>\n\n\n\n

S\u0103p\u00e2n\u0163a \u2013 male\u0144ka miejscowo\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 rozs\u0142awi\u0142 ,,Weso\u0142y cmentarz\u201d. Jest to jedyna tego typu nekropolia na \u015bwiecie, gdzie \u015bmier\u0107 traktuje si\u0119 w spos\u00f3b pogodny, a nawet \u017cartobliwy. Cmentarz ten pe\u0142en jest rze\u017abionych w drewnie nagrobk\u00f3w pomalowanych na \u017cywe kolory. Opr\u00f3cz satyrycznych epitafi\u00f3w umieszcza si\u0119 na nich obrazki \u2013 pomalowane p\u0142askorze\u017aby przedstawiaj\u0105ce sceny z \u017cycia zmar\u0142ego, jego prac\u0119, rozrywki, wady, zalety, a cz\u0119sto tak\u017ce okoliczno\u015bci \u015bmierci. Pocz\u0105tki cmentarza si\u0119gaj\u0105 1935 roku. Pomys\u0142odawc\u0105 i tw\u00f3rc\u0105 pierwszych nagrobk\u00f3w by\u0142 miejscowy artysta \u2013 Stan Ioan P\u0103tra\u015f, kt\u00f3ry doskonale wykorzysta\u0142 znajomo\u015b\u0107 \u017cycia marmaroskiej wsi i cech lokalnej spo\u0142eczno\u015bci. Po \u015bmierci mistrza dzie\u0142o kontynuuje jego ucze\u0144 Dumitru Pop, do dzi\u015b prowadz\u0105cy sw\u00f3j warsztat w wiosce.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Za bram\u0105 cmentarza od razu rzuca si\u0119 w oczy g\u0105szcz kolorowych nagrobk\u00f3w i krzy\u017cy. Ich forma plastyczna to prawdziwe arcydzie\u0142a sztuki naiwnej. Na krzy\u017cach nagrobnych dominuje jaskrawy kolor niebieski, zachwyca bogata ornamentyka. Mo\u017cna dostrzec motywy geometryczne, ro\u015blinne i tzw. znaki solarne. Wiele tu ciekawych scen przedstawiaj\u0105cych ludzi przy pracy. Wiele spo\u015br\u00f3d przedstawie\u0144 okoliczno\u015bci \u015bmierci sugeruje wypadki drogowe, a nawet zab\u00f3jstwa.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

I na tych s\u0142owach mo\u017cna by zako\u0144czy\u0107 opis tego miejsca. Tre\u015bci powy\u017csze powielane s\u0105 w setkach przewodnik\u00f3w, przekazywane z ust do ust historie posiadaj\u0105 jakby jedno i to samo zabarwienie. Warto jednak poszuka\u0107 g\u0142\u0119biej, poszpera\u0107 w sieci, by innym okiem spojrze\u0107 na t\u0119 niezwyk\u0142\u0105 kolorow\u0105 nekropoli\u0119. Tym bardziej, \u017ce tre\u015bci takie rzucaj\u0105 inne \u015bwiat\u0142o na wiele kwestii pomijanych czy przemilczanych na przestrzeni dziesi\u0105tek minionych lat.<\/p>\n\n\n\n

\n
\"\"<\/a><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Pozw\u00f3lcie wi\u0119c, \u017ce poszerz\u0119 ten wpis o fragmenty pewnego opracowania Pani prof. dr hab. Agnieszki Chwieduk, polskiej etnolog zajmuj\u0105cej si\u0119 m.in. procesami etnicznymi w Europie oraz ruchami regionalistycznymi, prowadz\u0105cej badania naukowe w wielu regionach Europy, w tym w Marmaroszu w Rumunii.<\/p>\n\n\n\n

\n
\"\"<\/a><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

,,Nekropolia ta zawsze zaskakuje odwiedzaj\u0105cych. Stwierdzenie to wynika z mojej obserwacji odwiedzaj\u0105cych j\u0105 ludzi. W ich przekonaniu ju\u017c sama jej nazwa sugeruje istnienie jakiego\u015b nietypowego \u201erumu\u0144skiego\u201d fenomenu, jakim mia\u0142oby by\u0107 podej\u015bcie do \u015bmierci, diametralnie odmienne od znanych wyobra\u017ce\u0144. Jak wskazuj\u0105 na to zebrane dane, miejscowi uto\u017csamiaj\u0105 nazw\u0119 (i ca\u0142o\u015b\u0107 obiektu) \u201eWeso\u0142y Cmentarz\u201d z osob\u0105 Stana Ioana P\u0103tra\u0219a. Stanowi to rodzaj projekcji mitu o \u017cyciu tego lokalnego bohatera. Powszechnie uwa\u017ca si\u0119, \u017ce by\u0142 uzdolnionym artystycznie ch\u0142opem, raczej niepi\u015bmiennym, potrafi\u0105cym rze\u017abi\u0107 i uk\u0142ada\u0107 rozmaite dykteryjki. Wci\u0105\u017c uchodzi za dobrego cz\u0142owieka, s\u0142yn\u0105cego z weso\u0142ego usposobienia, zami\u0142owania do alkoholu i flirt\u00f3w, a tak\u017ce z dystansu do \u017cycia, dobitnie wyra\u017canego czynem i s\u0142owem. Zapami\u0119tany zosta\u0142 jako silna osobowo\u015b\u0107, a ceniono go za celny dowcip i talent poetycki. Ujawni\u0142 go najpe\u0142niej w rymowanych inskrypcjach nagrobnych. W przekonaniu miejscowych jego dar obserwacji by\u0142 wyj\u0105tkowy i dlatego uda\u0142o mu si\u0119 wymy\u015bli\u0107 epitafia wyra\u017cone w pierwszej osobie.<\/em>„<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/a>
Nagrobek tw\u00f3rcy (wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rcy?!?) ,,Weso\u0142ego Cmentarza” Stana Ioana P\u0103tra\u0219a<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

,,W tekstach tych zmar\u0142y opowiada zatem o sobie samym, jakby rozmawiaj\u0105c z przechodniem. Wspomina swoje nietypowe zachowania charakteryzuj\u0105ce go za \u017cycia i cz\u0119sto wskazuje na przyczyn\u0119 w\u0142asnej \u015bmierci. S\u0142ynny humor inskrypcji, jak g\u0142osi potoczna opinia, to w istocie realistyczna narracja, momentami tylko satyryczna (niekt\u00f3rzy dostrzegaj\u0105 w niej rodzaj czarnego humoru). Jej tre\u015bci sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 na mikropanoram\u0119 egzystencji niegdysiejszych mieszka\u0144c\u00f3w wsi, kt\u00f3rym przysz\u0142o \u017cy\u0107 w r\u00f3\u017cnych i trudnych politycznie czasach, w okre\u015blonych uk\u0142adach spo\u0142ecznych, ale i wed\u0142ug regu\u0142 narzuconych przez surow\u0105 g\u00f3rsk\u0105 przyrod\u0119. Biografie marmaroskich ch\u0142op\u00f3w zapisane wierszem pe\u0142ne s\u0105 te\u017c nostalgicznych detali z ich codziennego zmagania si\u0119 z losem, nieraz przybieraj\u0105cym dramatyczny i bolesny fina\u0142. Obrazu dope\u0142niaj\u0105 kolorowe ornamenty i p\u0142askorze\u017aby obrazuj\u0105ce to, kim za \u017cycia by\u0142 zmar\u0142y. S\u0105 r\u00f3wnie realistyczne jak napisy umieszczone na poszerzonych pionowych ramionach krzy\u017cy. Wszystko to tworzy zaskakuj\u0105c\u0105 i niebanaln\u0105 kompozycj\u0119, kt\u00f3r\u0105 dodatkowo podkre\u015bla niebieski kolor t\u0142a.”<\/em><\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

,,Nagrobki przykuwaj\u0105 uwag\u0119 filolog\u00f3w, etnograf\u00f3w i folkloryst\u00f3w, historyk\u00f3w sztuki i wszelkich znawc\u00f3w \u017cycia spo\u0142ecznego, nie wspominaj\u0105c o turystach i dziennikarzach, a oryginalno\u015b\u0107 tego miejsca, tak\u017ce za spraw\u0105 umiej\u0119tnie powielanego schematu medialnej opowie\u015bci o jego walorach, unikatowych w skali \u015bwiata, stanowi prawdziwe ko\u0142o zamachowe lokalnego biznesu turystycznego. Dzi\u0119ki temu spo\u0142eczno\u015b\u0107 nadal praktykuje liczne zachowania s\u0142u\u017c\u0105ce utrzymaniu jej presti\u017cu. Przyk\u0142adem okazuje si\u0119 tu powszechne mniemanie, \u017ce nie ka\u017cda wie\u015b mo\u017ce si\u0119 znale\u017a\u0107 na li\u015bcie zabytk\u00f3w UNESCO, kt\u00f3re chroni nie tylko form\u0119 nagrobk\u00f3w, ale tak\u017ce niebieski odcie\u0144 koloru krzy\u017cy, zwany dumnie przez mieszka\u0144c\u00f3w \u201elazurem z S\u0103p\u0103n\u021by\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n

\n
\"\"<\/a><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

,,Ta oficjalna wersja historii, dost\u0119pna r\u00f3wnie\u017c w publikacjach, ale i rozpowszechniona przez mieszka\u0144c\u00f3w wsi, zawiera dodatkowe w\u0105tki. P\u0103tra\u0219 dzi\u0119ki swemu talentowi rozs\u0142awi\u0142 S\u0103p\u00e2n\u021b\u0119 poza granice regionu. Umiej\u0119tno\u015bci artysty docenia\u0142 sam Nicolae Ceau\u0219escu. Mieszka\u0144cy wsi s\u0105 przekonani, \u017ce rze\u017abiarz otrzyma\u0142 od niego pieni\u0105dze, kt\u00f3re nast\u0119pnie przeznaczy\u0142 na wybudowanie drogi we wsi, do dzi\u015b czynnej. Mia\u0142a to by\u0107 pierwsza wa\u017cna inwestycja w miejscowo\u015bci. Wyj\u0105tkowo\u015b\u0107 P\u0103tra\u0219a dostrzegli tak\u017ce Francuzi i to oni jako pierwsi przyczynili si\u0119 do mi\u0119dzynarodowej renomy tego miejsca. W efekcie wi\u0119kszo\u015b\u0107 spo\u0142eczno\u015bci m\u00f3wi o \u201efenomenie Weso\u0142ego Cmentarza\u201d<\/em><\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

,,Na tym mo\u017cna by zako\u0144czy\u0107 analiz\u0119 powszechnie dost\u0119pnych informacji, tym bardziej, \u017ce w\u0142a\u015bnie te aspekty Weso\u0142ego Cmentarza znajduj\u0105 si\u0119 w centrum zainteresowa\u0144 autor\u00f3w publikacji po\u015bwi\u0119conych nekropolii, s\u0142usznie uchodz\u0105cej za skarbnic\u0119 wiedzy o minionych czasach regionu i kraju. Przesz\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna odczyta\u0107 z tre\u015bci epitafi\u00f3w, jak i opisanego stylu wi\u0119kszo\u015bci nagrobk\u00f3w, z pewno\u015bci\u0105 zas\u0142uguje na osobn\u0105 analiz\u0119. Jednak i ona by\u0142aby niepe\u0142na, o ile nie uwzgl\u0119dni si\u0119 pewnych wyj\u0105tk\u00f3w. Nale\u017c\u0105 do nich dwa kamienne (marmurowe) groby. Problem jednak dotyczy zasadno\u015bci pytania o nie. Oczywi\u015bcie nie mo\u017cna wykluczy\u0107 sytuacji, \u017ce zwr\u00f3c\u0105 uwag\u0119 kogo\u015b wnikliwie przygl\u0105daj\u0105cemu si\u0119 nagrobkom albo na przyk\u0142ad znawcy sztuki sepulkralnej. O jednym z grob\u00f3w trudno znale\u017a\u0107 wzmiank\u0119 w og\u00f3lnodost\u0119pnych publikacjach i w internecie. O drugim mo\u017cna si\u0119 dowiedzie\u0107 z nielicznych artyku\u0142\u00f3w prasowych, tak\u017ce zamieszczanych na stronach o profilu politycznym \u201ewolno\u015bciowo- -prawicowym\u201d. Jednak nie powinno to niepokoi\u0107, gdy\u017c to nie te nagrobki przynios\u0142y s\u0142aw\u0119 tej miejscowo\u015bci. Zatem jakie znaczenie wi\u0105\u017ce si\u0119 z nimi i dlaczego warto po\u015bwi\u0119ci\u0107 im uwag\u0119?”<\/em><\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

\n
\"\"<\/a><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

,,Pytanie to mo\u017cna zada\u0107 jedynie w sytuacji, kiedy na Weso\u0142y Cmentarz spojrzy si\u0119 nie tylko jak na wyj\u0105tkowe w swej tre\u015bci miejsce topograficzne, zinterpretowane jako wybitne dzie\u0142o regionalnej sztuki ludowej, ale jak na efekt lokalnego uk\u0142adu si\u0142. To podej\u015bcie staje si\u0119 mo\u017cliwe w sytuacji, kiedy nekropolia przestaje by\u0107 centralnym punktem bada\u0144, a staj\u0105 si\u0119 nim miejscowe relacje. Zrozumienie znaczenia tych dw\u00f3ch nagrobk\u00f3w dla lokalnej \u201epami\u0119ci zbiorowej\u201d, a jednocze\u015bnie zdystansowanie si\u0119 do jednej z miejscowych wersji historii wsi zosta\u0142o poprzedzone zbadaniem r\u00f3\u017cnych \u015brodowisk zwi\u0105zanych z losami tej nekropolii, a tak\u017ce uwzgl\u0119dnieniem innego cmentarza, le\u017c\u0105cego nieopodal. Znajduje si\u0119 tam okaza\u0142y czarny pomnik nagrobny. Widniej\u0105 na nim intryguj\u0105ce w swej tre\u015bci dwa epitafia, przypominaj\u0105ce te z Weso\u0142ego Cmentarza. W tej perspektywie warto przypomnie\u0107 g\u0142\u00f3wn\u0105 my\u015bl artyku\u0142u, \u017ce \u201emiejsce pami\u0119ci\u201d, jakim jest drewniana nekropolia, stanowi emanacj\u0119 miejscowego, konfliktogennego uk\u0142adu si\u0142 politycznych, kt\u00f3ry nale\u017ca\u0142oby powi\u0105za\u0107 z rzeczywisto\u015bci\u0105 postkomunistycznej Rumunii. Daj\u0105 one o sobie zna\u0107 w postaci trzech wspomnianych wy\u017cej przejaw\u00f3w: (1) znacz\u0105co odmiennej stylistyce nagrobk\u00f3w, (2) jako kolejne \u201emiejsca pami\u0119ci\u201d zachowuj\u0105ce to, co zosta\u0142o wymazane z dyskursu na temat nekropolii i uznane przez spo\u0142eczno\u015b\u0107 za \u201eniewarte zapami\u0119tania\u201d, oraz (3) w praktykach wykluczenia. W dalszej cz\u0119\u015bci tekstu skupi\u0119 si\u0119 na interpretacji tych trzech obszar\u00f3w interakcji z pomini\u0119ciem opisu miejscowych relacji spo\u0142ecznych zwi\u0105zanych mi\u0119dzy innym ze sfer\u0105 medialn\u0105.”<\/em><\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

,,Odmienna stylistyka nagrobk\u00f3w dotyczy przede wszystkim trzech pomnik\u00f3w (i czterech inskrypcji), z kt\u00f3rych dwa znajduj\u0105 si\u0119 w drewnianej nekropolii, a trzeci poza ni\u0105. Polega na po\u0142\u0105czeniu stylu epitafi\u00f3w z Weso\u0142ego Cmentarza z ide\u0105 ocalania od zapomnienia pami\u0119ci o ludziach, kt\u00f3rzy mimo swej poczytnej roli w \u017cyciu miejscowo\u015bci i regionu s\u0105 pomijani w oficjalnych wersjach dotycz\u0105cych historii nekropolii, ale tak\u017ce i kraju. Wspomnienie o ich patriotyzmie i oddaniu dla spraw ojczyzny, okupione prze\u015bladowaniem i tragiczn\u0105 \u015bmierci\u0105, ma stanowi\u0107 przeciwwag\u0119 dla \u201erustykalno-realistycznej\u201d i tak intensywnie upowszechnianej historii wsi, Maramaroszu i Rumunii. Epitafia \u2013 w trzech przypadkach rymowane \u2013 maj\u0105 zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na fakt, kto faktycznie kryje si\u0119 za \u201eide\u0105\u201d drewnianej nekropolii. Pierwszy z grob\u00f3w nietrudno przeoczy\u0107, mimo bia\u0142ej barwy marmuru odcinaj\u0105cej si\u0119 od otaczaj\u0105cych kolorowo-niebieskich drewnianych nagrobk\u00f3w. Zosta\u0142 przeznaczony dla dw\u00f3ch os\u00f3b. Na jednej jego cz\u0119\u015bci widnieje tylko prosta inskrypcja:<\/em><\/p>\n\n\n\n

Ku pami\u0119ci ksi\u0119\u017cy grekokatolickich: Simiona Balea oraz Grigore Ri\u021biu<\/em><\/p>\n\n\n\n

Drugi stoi tu\u017c przy g\u0142\u00f3wnej alejce cmentarza, przez co jest bardziej widoczny. Wykonano go z czarnego marmuru. Chocia\u017c, podobnie jak poprzedni, zosta\u0142 zaprojektowany w zupe\u0142nie innej konwencji ni\u017c ca\u0142y cmentarz, to dodatkowo zosta\u0142a na nim wyrze\u017abiona twarz zmar\u0142ego, co przypomina zamys\u0142 artystyczny zwi\u0105zany z p\u0142askorze\u017abami z drewnianych krzy\u017cy. Pod tym portretem widniej\u0105 bia\u0142e litery tekstu epitafium po\u015bwi\u0119conemu lekarzowi Gheorghe\u2019owi Rednicowi.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Dr Gheorghe Rednic 29.04.1922 \u2013 26.05.1950 Przyw\u00f3dca student\u00f3w medycyny. Przeprowadzi\u0142 strajk studencki w Cluj od 1 do 19 czerwca 1946 roku. Bojownik antykomunista. Tu czuwa duch m\u0119czennika narodu rumu\u0144skiego! Aresztowanego w Cluj 15.05 1948. Zatrzymany i skazany za dzia\u0142alno\u015b\u0107 polityczn\u0105 na 7 lat ci\u0119\u017ckiego wi\u0119zienia w Ocnele Mari i Aiud. Zosta\u0142 zabity i pochowany w \u201eR\u00e2pa Robilor\u201d (Aiud), gdzie \u015bpi snem wiecznym. Na zawsze pozostaniesz w naszej pami\u0119ci! Melania Ri\u021biu<\/em><\/p>\n\n\n\n

\n
\"\"<\/a><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

,,Z tre\u015bci epitafi\u00f3w mo\u017cna podejrzewa\u0107, \u017ce nieprzypadkowo powtarza si\u0119 tu nazwisko Ri\u021biu. Zebrane dane, skonfrontowane ze \u017ar\u00f3d\u0142ami pisanymi, wskazuj\u0105, \u017ce oba nagrobki dotycz\u0105 przede wszystkim martyrologii rodziny Ri\u021biu, dobrze znanej starszemu i nieco gorzej \u2013 \u015bredniemu pokoleniu miejscowych. Jej tragiczne losy, chocia\u017c splata\u0142y si\u0119 z histori\u0105 regionu i walk\u0105 o przetrwanie kultury rumu\u0144skiej i prawdopodobnie znacz\u0105co przyczyni\u0142y si\u0119 do powstania tego miejsca poch\u00f3wku, pozostaj\u0105 wci\u0105\u017c poza oficjaln\u0105 wersj\u0105 historii miejscowo\u015bci. \u015awiadczy\u0142a o tym w wywiadach Melania Ri\u021biu, kt\u00f3ra jest c\u00f3rk\u0105 Grigore Ri\u021biu \u2013 grekokatolickiego ksi\u0119dza i w\u0142a\u015bciwego, jak twierdz\u0105 niekt\u00f3rzy mieszka\u0144cy wioski, pomys\u0142odawcy nekropolii, ale by\u0142a tak\u017ce narzeczon\u0105 Gheorghe\u2019a Rednica.”<\/em><\/p>\n\n\n\n

,,Wed\u0142ug Melanii Ri\u021biu jej ojciec by\u0142 duchownym i nauczycielem w liceum w Syhocie, gdzie wyk\u0142ada\u0142 j\u0119zyk<\/em> \u0142aci\u0144ski i rumu\u0144ski, za\u015b od 1940 roku, kiedy p\u00f3\u0142noc dzisiejszej Rumunii (w tym region Marmarosz) zosta\u0142a zaj\u0119ta przez W\u0119gry, pracowa\u0142 jako proboszcz w grekokatolickiej parafii w S\u0103p\u00e2n\u021ba, kontynuuj\u0105c prac\u0119 swego zmar\u0142ego te\u015bcia Simiona Balea. Wtedy pozna\u0142 P\u0103tra\u0219a. Jako reprezentant lokalnych rumu\u0144skich grekokatolickich elit znany by\u0142 ze swych monarchistycznych oraz antykomunistycznych pogl\u0105d\u00f3w, a tak\u017ce prorumu\u0144skiej aktywno\u015bci. Melania Ri\u021biu podkre\u015bla\u0142a, \u017ce ojciec nieustannie si\u0119 troszczy\u0142 o losy j\u0119zyka rumu\u0144skiego zagro\u017conego madziaryzacj\u0105. W zwi\u0105zku z tym poszukiwa\u0142 najlepszego sposobu jego ochrony przed degradacj\u0105 \u2013 znajomo\u015b\u0107 z P\u0103tra\u0219em okaza\u0142a si\u0119 pewnym wyj\u015bciem. P\u0103tra\u0219 by\u0142 w\u00f3wczas skromnym miejscowym rze\u017abiarzem. Tworzy\u0142 w drewnie niebieskie krzy\u017ce nagrobne z ornamentyk\u0105 typow\u0105 dla \u00f3wczesnej regionalnej konwencji estetycznej. Jako \u017ce nie mia\u0142 wystarczaj\u0105cego wykszta\u0142cenia, niezb\u0119dne informacje kopiowa\u0142 pono\u0107 z kartek przygotowywanych przez bliskich zmar\u0142ego, w tym jego imi\u0119, nazwisko oraz liczb\u0119 prze\u017cytych lat, ewentualnie daty urodzin i \u015bmierci. W ten spos\u00f3b powsta\u0142y raczej proste napisy nagrobne. W jednej z biografii po\u015bwi\u0119conej rze\u017abiarzowi mo\u017cna przeczyta\u0107, \u017ce w 1935 roku po raz pierwszy stworzy\u0142 wierszowane epitafium, ale pomija si\u0119, w jaki spos\u00f3b to zrobi\u0142. Niemniej talent poetycki artysty ju\u017c wtedy by\u0142 znany miejscowym, ale niewykluczone, \u017ce zapisywano mu te pierwsze wierszowane epitafia. Wiadomo, \u017ce nekropolia sta\u0142a si\u0119 inspiracj\u0105 dla ksi\u0119dza Ri\u021biu. Zaobserwowa\u0142 on, \u017ce w\u0142adze w\u0119gierskie nie kontroluj\u0105 wiejskiego przyko\u015bcielnego cmentarza, przez co m\u00f3g\u0142 by\u0107 doskona\u0142ym azylem dla przetrwania j\u0119zyka rumu\u0144skiego, kt\u00f3rym mog\u0105 przecie\u017c \u201eprzemawia\u0107 zmarli\u201d. Wed\u0142ug Melanii Ri\u021biu pomys\u0142 utrwalenia j\u0119zyka rumu\u0144skiego w nagrobnych epitafiach nale\u017ca\u0142 w\u0142a\u015bnie do jej ojca. W\u00f3wczas to powsta\u0142y rozbudowane inskrypcje nagrobne, w kt\u00f3rych nieboszczyk \u201esam opowiada\u0142 o sobie\u201d i o prostym i ci\u0119\u017ckim \u017cyciu, jakie wiedli \u00f3wcze\u015bni ch\u0142opi z Marmarosz. Moja rozm\u00f3wczyni podkre\u015bla\u0142a w czasie wywiadu, \u017ce jej ojciec by\u0142 pod wra\u017ceniem nie tylko talentu rze\u017abiarskiego, ale te\u017c humoru i spostrzegawczo\u015bci przyjaciela, st\u0105d w tre\u015bci inskrypcji by\u0142 znacz\u0105cy wk\u0142ad P\u0103tra\u0219a. Ksi\u0105dz Ri\u021biu przedstawia\u0142 arty\u015bcie teksty epitafi\u00f3w, a ten rze\u017abi\u0142 je na krzy\u017cach, poznaj\u0105c i ucz\u0105c si\u0119 schematu rym\u00f3w, a tak\u017ce rozwijaj\u0105c znajomo\u015b\u0107 pisanej wersji j\u0119zyka rumu\u0144skiego, kt\u00f3ry zna\u0142 w ograniczonym zakresie. Realistyczne poematy wymaga\u0142y jednak miejsca, kt\u00f3rego brakowa\u0142o na w\u0105skim pionowym ramieniu krzy\u017ca. Wed\u0142ug Melanii Ri\u021biu jej ojciec, chc\u0105c temu zaradzi\u0107, opracowa\u0142 nowy projekt nagrobka z poszerzonym pionowym ramieniem. Wsp\u00f3\u0142praca przyjaci\u00f3\u0142 nie trwa\u0142a jednak d\u0142ugo. Przerwa\u0142o j\u0105 nag\u0142e aresztowanie ksi\u0119dza i jego \u015bmier\u0107. P\u0103tra\u0219 kontynuowa\u0142 pomys\u0142 epitafi\u00f3w i z powodzeniem utrzyma\u0142 kszta\u0142t nagrobk\u00f3w.”<\/em><\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

,,Informacje o relacji P\u0103tra\u015fa i ksi\u0119dza Grigore Ri\u0163iu, kt\u00f3ry cieszy\u0142 si\u0119 sympati\u0105 miejscowych, potwierdzaj\u0105 najstarsi mieszka\u0144cy wsi. Wskazuj\u0105 na fakt, \u017ce rze\u017abiarz, nie znaj\u0105c dobrze pisowni j\u0119zyka rumu\u0144skiego, nie m\u00f3g\u0142 \u201enagle zacz\u0105\u0107 tak \u0142adnie pisa\u0107\u201d, ale z pewno\u015bci\u0105 potrafi\u0142 dok\u0142adnie kopiowa\u0107 spisane przez ksi\u0119dza epitafia. W \u015bwietle tych danych mo\u017cna by m\u00f3wi\u0107 o \u201epodw\u00f3jnym autorstwie\u201d nekropolii, wersja ta jednak nie jest wyra\u017anie wy\u0142o\u017cona ani zwiedzaj\u0105cym wie\u015b, ani czytelnikom stron internetowych. Co najwy\u017cej znajd\u0105 oni dwa rodzaje informacji. Pierwszy to \u201esugestie\u201d na temat znajomo\u015bci P\u0103tra\u015fa z Ri\u021biu, kt\u00f3ry mia\u0142 \u201einspirowa\u0107\u201d rze\u017abiarza. Drugi przytacza obie wersje powstania cmentarza: t\u0119 znan\u0105 powszechnie i t\u0119 przytoczon\u0105 przez Melani\u0119 Ri\u0163iu oraz potwierdzan\u0105 przez starszych mieszka\u0144c\u00f3w wioski. Traktowane s\u0105 jednak tylko jako przejawy \u201elokalnego mitu\u201d. Trudno nie przyzna\u0107 racji autorom takiej interpretacji, jednak mityzowanie historii przez mieszka\u0144c\u00f3w wioski, co stanowi pewn\u0105 prawid\u0142owo\u015b\u0107 funkcjonowania pami\u0119ci zbiorowej, oraz interpretowanie przesz\u0142o\u015bci przez obserwator\u00f3w w kategorii lokalnych mitycznych wyobra\u017ce\u0144, nie wyklucza mo\u017cliwo\u015bci ustalenia najbardziej prawdopodobnej wersji. Jej ustalenie przekracza zakres podj\u0119tych w\u0105tk\u00f3w. Ogranicz\u0119 si\u0119 zatem do konstatacji, \u017ce funkcjonowanie w zasadzie alternatywnej, ale raczej trudno dost\u0119pnej historii powstania Weso\u0142ego Cmentarza \u015bwiadczy o przeciwstawnych interesach politycznych stron: prawos\u0142awnej wi\u0119kszo\u015bci i grekokatolickiej mniejszo\u015bci nie tylko w skali wsi i regionu, ale te\u017c kraju. Nale\u017cy to odczytywa\u0107 w perspektywie tak zwanej transformacji ustrojowej, w kt\u00f3r\u0105 wkroczy\u0142a Rumunia w bardzo umowny spos\u00f3b po komunistycznym przewrocie i \u015bmierci Nicolae Ceau\u0219escu. W tym zastanawiaj\u0105ca \u2013 je\u015bli nie przemawiaj\u0105ca za tez\u0105 o politycznym aspekcie funkcjonowania nekropolii (\u201ekonflikt stron\u201d) \u2013 jest w\u0142a\u015bnie jedna kwestia.”<\/em><\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

,,W oficjalnych naukowych opracowaniach po\u015bwi\u0119conych historii Weso\u0142ego Cmentarza i wsi (autorstwa g\u0142\u00f3wnie rumu\u0144skich badaczy) nie tylko pomija si\u0119 informacje o dw\u00f3ch proboszczach grekokatolickich, kt\u00f3rych gr\u00f3b znajduje si\u0119 przecie\u017c na cmentarzu, ale nie odnosi si\u0119 tak\u017ce do informacji internetowych przytaczaj\u0105cych obie wersje powstania nekropolii. Jakie s\u0105 tego przyczyny, mo\u017cna si\u0119 jedynie domy\u015bla\u0107. Udzielenie rzetelnej odpowiedzi jest trudne, wymaga bowiem w\u0142\u0105czenia do interpretacji w zasadzie niezale\u017cnych ekspertyz historyk\u00f3w, do czego nie mia\u0142am dost\u0119pu. W tej perspektywie to miejsce poch\u00f3wku staje si\u0119 \u201epe\u0142nym miejscem pami\u0119ci\u201d. Poj\u0119cie to odnosi si\u0119 nie tylko do praktyk ochrony przed zapomnieniem, ale tak\u017ce tych s\u0142u\u017c\u0105cych \u201ezapominaniu\u201d, dyskretnemu przemilczaniu innych okoliczno\u015bci zwi\u0105zanych z funkcjonowaniem spo\u0142eczno\u015bci. Jako takie oddaje struktur\u0119 tego, jak grupa u\u017cywa kategorii przesz\u0142o\u015bci do konstruowania \u201ew\u0142asnej historii\u201d staj\u0105cej si\u0119 naczelnym elementem grupowej identyfikacji. Do dzi\u015b grekokatolickiej mniejszo\u015bci trudno upowszechni\u0107 swoj\u0105 wersj\u0119, gdy\u017c spo\u0142eczny kapita\u0142 wioski to w przewa\u017caj\u0105cej wi\u0119kszo\u015bci mieszka\u0144cy deklaruj\u0105cy w ankietach wyznanie prawos\u0142awne. Zar\u00f3wno Weso\u0142y Cmentarz, jak i \u015bwi\u0105tynia to ich w\u0142asno\u015b\u0107 \u2013 przestrze\u0144, w kt\u00f3rej mog\u0105 si\u0119 zidentyfikowa\u0107 jako wsp\u00f3lnota. \u201ePrawo do prawdy\u201d wed\u0142ug wierz\u0105cych wyznania grekokatolickiego polega\u0142oby chocia\u017cby na publicznym uznaniu przez lokalne w\u0142adze i duchownych prawos\u0142awnych wersji o wsp\u00f3\u0142pracy P\u0103tra\u0219a z ksi\u0119dzem Ri\u021biu. Ta wizja koliduje jednak z wyobra\u017ceniem przez lata ugruntowywanym przez miejscowe niegrekokatolickie elity, \u017ce Weso\u0142y Cmentarz to najpewniejszy kapita\u0142 (w znaczeniu symbolicznym), wart inwestycji. Sprzyja to umacnianiu si\u0119 dawnego wzorca presti\u017cu, i tak podtrzymywanego przecie\u017c przez informacje o \u201efigurowaniu zabytku na li\u015bcie UNESCO\u201d, jaki stanowi\u0142 wyznacznik tamtejszych spo\u0142ecznych, ale i kulturowych identyfikacji.”<\/em><\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

,,Z wielu uzasadnionych wzgl\u0119d\u00f3w nale\u017ca\u0142oby tu poruszy\u0107 funkcjonowanie Izby Pami\u0119ci Stana Ioana P\u0103tra\u0219a, gdzie obecnie pracuje jeden z najbardziej uznanych jego uczni\u00f3w Dumitru Pop-Tincu. Historia tego miejsca stanowi drugi wa\u017cny element oficjalnego dyskursu, poza tym ono samo jest wartym rozg\u0142osu zabytkiem. Jednak\u017ce jako takie, z uwagi na to, \u017ce wzmacnia jedynie znane elementy z \u017cycia tw\u00f3rcy cmentarza, zostanie tu pomini\u0119te. Ma\u0142o os\u00f3b przybywaj\u0105cych do wsi wie, \u017ce swoistym \u201esymbolicznym dope\u0142nieniem\u201d znanej nekropolii jest drugi cmentarz, po\u0142o\u017cony w pobli\u017cu i przynale\u017c\u0105cy do parafii grekokatolickiej. W czasie, kiedy prowadzi\u0142am badania, by\u0142a to niewielka polana. Zwraca\u0142 tam uwag\u0119, poza b\u0119d\u0105c\u0105 w budowie kaplic\u0105, wysoki czarny marmurowy pomnik, przypominj\u0105cy w stylu nagrobek Gheorghe\u2019a Rednica z Weso\u0142ego Cmentarza. Widniej\u0105 na nim dwie rymowane inskrypcje po\u015bwi\u0119cone rodzicom Melanii Ri\u021biu: jedna ojcu Grigorowi, druga Laurze:<\/em><\/p>\n\n\n\n

Tu \u015bpi\u0119 snem na wieki<\/em><\/p>\n\n\n\n

w S\u0103p\u00e2n\u021ba, mej ziemi,<\/em><\/p>\n\n\n\n

Ja, ksi\u0105dz grekokatolik<\/em><\/p>\n\n\n\n

wiernie jej s\u0142u\u017cy\u0142em<\/em><\/p>\n\n\n\n

i Weso\u0142y Cmentarz<\/em><\/p>\n\n\n\n

za\u0142o\u017cy\u0142em.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Mej religii zakazano<\/em><\/p>\n\n\n\n

bardzo mnie prze\u015bladowano.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Smak wi\u0119zienia wnet pozna\u0142em,<\/em><\/p>\n\n\n\n

Wiary mocniej dochowa\u0142em.<\/em><\/p>\n\n\n\n

I cho\u0107 b\u00f3lu wiele mi zadano<\/em><\/p>\n\n\n\n

Znosz\u0105c go, wytrwa\u0142em.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Teraz czekam dnia zap\u0142aty<\/em><\/p>\n\n\n\n

Kiedy wszystko si\u0119 wype\u0142ni<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z r\u0119ki mego niebieskiego Taty<\/em><\/p>\n\n\n\n

Tu czuwa duch m\u0119czennika<\/em><\/p>\n\n\n\n

Ko\u015bcio\u0142a Grekokatolickiego w S\u0103p\u00e2n\u021ba.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Gdy na \u015bwiat przysz\u0142am<\/em><\/p>\n\n\n\n

Laura Ri\u021biu mnie nazwano<\/em><\/p>\n\n\n\n

W S\u0103p\u00e2n\u021bcie mnie aresztowano (24 I 1951)<\/em><\/p>\n\n\n\n

Tam ju\u017c nigdy nie wr\u00f3ci\u0142am<\/em><\/p>\n\n\n\n

W Oradea mnie stracono (5 I 1954)<\/em><\/p>\n\n\n\n

A swego grobu nigdy nie dost\u0105pi\u0142am<\/em><\/p>\n\n\n\n

,,Mieszka\u0144cy wsi wiedz\u0105 o tym miejscu, ale nie przywi\u0105zuj\u0105 do niego szczeg\u00f3lnej wagi, akceptuj\u0105c fakt, \u017ce powstaje tam przysz\u0142y cmentarz parafii grekokatolickiej. Trafia tam bardzo ma\u0142o turyst\u00f3w, raczej zdezorientowanych w topografii wsi i zupe\u0142nie nie\u015bwiadomych wagi tego rodzinnego nagrobka. Miejscem tym opiekuje si\u0119 proboszcz parafii grekokatolickiej. W jego przekonaniu rodzina Ri\u021biu zas\u0142uguje na nale\u017cn\u0105 jej pami\u0119\u0107, dlatego postawi\u0142 ten nagrobek z pomoc\u0105 wiernych z parafii (oko\u0142o 30 os\u00f3b, z kt\u00f3rymi mia\u0142am kontakt w czasie bada\u0144). Jak twierdzi, w tym miejscu mo\u017ce \u201ewybrzmie\u0107 prawda\u201d, kt\u00f3rej nie mo\u017cna wypowiedzie\u0107 na Weso\u0142ym Cmentarzu, gdzie faktycznie powinien si\u0119 znale\u017a\u0107 ten gr\u00f3b. Jego si\u0142a symboliczna nie wynika wy\u0142\u0105cznie z faktu samej konwencji estetycznej, kt\u00f3ra zwraca uwag\u0119 zarazem odmienno\u015bci\u0105, ale i pewnym podobie\u0144stwem od tej, w jakiej powstawa\u0142y i s\u0105 tworzone niebieskie krzy\u017ce. Kryje si\u0119 ona w wyodr\u0119bnieniu samej przestrzeni jako \u201eosobnego cmentarza\u201d (grekokatolickiego) w okoliczno\u015bciach, kiedy zawiod\u0142a pr\u00f3ba odzyskania przez te mniejszo\u015b\u0107 jej w\u0142asno\u015bci. Przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 cho\u0107by jedna z niedawnych petycji, kt\u00f3ra zosta\u0142a odrzucona przez S\u0105d Najwy\u017cszy (sprawa ma sw\u0105 kontynuacj\u0119 w Europejskim Trybunale Praw Cz\u0142owieka). W perspektywie grekokatolik\u00f3w mo\u017cna zatem m\u00f3wi\u0107 o znamionach wykluczenia. Decyzje najwy\u017cszych organ\u00f3w sprawiedliwo\u015bci zapewne bior\u0105 pod uwag\u0119 fakt, \u017ce przekazanie grekokatolikom ko\u015bcio\u0142a przy Weso\u0142ym Cmentarzu oznacza pozbawienie prawos\u0142awnej wi\u0119kszo\u015bci miejsca kultu. Jednak\u017ce w gr\u0119 wchodzi najbardziej oczekiwane przez mniejszo\u015b\u0107 grekokatolick\u0105 publiczne uznanie ich prawa do ich w\u0142asno\u015bci. W ten spos\u00f3b miejsce pami\u0119ci, kt\u00f3rym jest Weso\u0142y Cmentarz, wyznacza granice symboliczne, z kt\u00f3rymi identyfikuj\u0105 si\u0119 obie zainteresowane strony. Dla jednych jest to znak ich sukcesu, dla drugich \u2013 znak prawdy historycznej, do dzi\u015b tuszowanej mimo powszechnej opinii o demokratyzacji Rumunii.”<\/em><\/p>\n\n\n\n

\n
\"\"<\/a><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

,,Poczucie ci\u0105g\u0142ego zafa\u0142szowywania rzeczywisto\u015bci towarzyszy\u0142o tak\u017ce Melanii Ri\u021biu, czemu dala wyraz w czasie spotkania ze mn\u0105. Pomijam tu szczeg\u00f3\u0142owy opis jego zaaran\u017cowania i przebiegu. Dla mnie istotnym jego w\u0105tkiem okaza\u0142o si\u0119 przekonanie rozm\u00f3wczyni o tym, \u017ce ona sama nie powinna pokazywa\u0107 si\u0119 publicznie w S\u0103p\u00e2n\u021ba, aby nie nara\u017ca\u0107 siebie i mnie na ewentualne nieprzyjemno\u015bci ze strony lokalnych w\u0142adz. Szczeg\u00f3lnie ciekawa mo\u017ce si\u0119 wi\u0119c okaza\u0107 rola antropologa prowadz\u0105cego badania empiryczne. \u201ePrzesz\u0142o\u015b\u0107 grup\u201d postrzegana w kategorii \u201emiejsca pami\u0119ci\u201d, czyli przestrzeni ich relacji istotnej dla ich identyfikacji, wi\u0105\u017ce si\u0119 z bezpo\u015brednim lub po\u015brednim etycznym uwik\u0142aniem badacza. Polega ono na mimowolnym wzmacnianiu przez niego etnocentrycznych praktyk danej spo\u0142eczno\u015bci. Moja obecno\u015b\u0107 zar\u00f3wno w\u015br\u00f3d prawos\u0142awnych, jak i grekokatolik\u00f3w utwierdza\u0142a obie strony o s\u0142uszno\u015bci ich racji. W takich okoliczno\u015bciach same wywiady musia\u0142y by\u0107 uzupe\u0142nione przeze mnie pog\u0142\u0119bion\u0105 obserwacj\u0105 i konieczn\u0105 weryfikacj\u0105 ich tre\u015bci (na ile to by\u0142o mo\u017cliwe). Pe\u0142ne obaw zachowanie Melanii Ri\u021biu \u0142atwo po\u0142\u0105czy\u0107 z traumatycznymi prze\u017cyciami od lat b\u0119d\u0105cymi jej udzia\u0142em oraz rodziny. Jako takie mog\u0105 rzutowa\u0107 na obecne postrzeganie rzeczywisto\u015bci. Nawet je\u015bli tak jest, to jednak nie ujmuj\u0105 one przedstawionej przez t\u0119 kobiet\u0119 interpretacji zdarze\u0144. Wr\u0119cz przeciwnie, pokazuj\u0105 trop badawczy. Podobne pe\u0142ne \u201eobaw\u201d nastawienie nie towarzyszy\u0142o moim rozm\u00f3wcom identyfikuj\u0105cym si\u0119 \u201ez racj\u0105 prawos\u0142awnych\u201d. O ile przyj\u0105\u0107 s\u0142uszno\u015b\u0107 propozycji rozumienia \u201emiejsca pami\u0119ci\u201d jako przestrzeni, w kt\u00f3rej zachodz\u0105 praktyki wykluczenia, to przypadek Melanii Ri\u021biu tym bardziej wart jest uwagi, gdy\u017c wskazuje na og\u00f3lny klimat porewolucyjnej Rumunii, w kt\u00f3rej miejsce mniejszo\u015bci wyznaniowych mo\u017ce by\u0107 problematyczne dla dominuj\u0105cych wi\u0119kszo\u015bci.”<\/em><\/p>\n\n\n\n

\n
\"\"<\/a><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

,,Relacje we wsi pomi\u0119dzy prawos\u0142awn\u0105 wi\u0119kszo\u015bci\u0105 a grekokatolick\u0105 mniejszo\u015bci\u0105 s\u0105 wpisane w pewnego rodzaju lokaln\u0105 mentalno\u015b\u0107, w kt\u00f3rej jednym z najstarszych i najwa\u017cniejszych wzorc\u00f3w okazuje si\u0119 \u201epresti\u017c\u201d. To poj\u0119cie okre\u015bla granice symboliczne, kt\u00f3rymi pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 strony, aby uzasadnia\u0107 w\u0142asn\u0105 odr\u0119bno\u015b\u0107. Prawos\u0142awna wi\u0119kszo\u015b\u0107 wykorzystuje zatem retoryk\u0119 zwi\u0105zan\u0105 z ochron\u0105 dziedzictwa materialnego i inwestuje na r\u00f3\u017cne sposoby w popularyzacj\u0119 nekropolii jako obiektu z listy zabytk\u00f3w UNESCO. Dzieje si\u0119 to nawet kosztem relatywizacji historii omawianego w niniejszej pracy cmentarza. Z kolei grekokatolicka mniejszo\u015b\u0107 zwraca uwag\u0119 na warto\u015bci nadrz\u0119dne, takie jak \u201eprawda\u201d i \u201eprawo do niej\u201d, nie maj\u0105c ju\u017c nic do stracenia, ale mog\u0105c za to zyska\u0107 nale\u017cne jej uznanie w sferze publicznej. Argumenty i motywy obu stron jasno pokazuj\u0105, \u017ce pami\u0119\u0107 zbiorowa podlega instrumentalizacji politycznej. Pozostaje pytanie, jak zostanie rozstrzygni\u0119ty ten konflikt w realiach, kt\u00f3re na poziomie lokalnym, a nawet ponadlokalnym wykazuj\u0105 znamiona uk\u0142ad\u00f3w politycznych si\u0119gaj\u0105cych minionej epoki \u201eczas\u00f3w realnego socjalizmu\u201d. \u201eMiejsce pami\u0119ci\u201d, jakim jest Weso\u0142y Cmentarz, cho\u0107 wskazuje na miniony czas, faktycznie stanowi probierz wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci. Tym samym jako przypadek pokazuje, \u017ce samo to poj\u0119cie nie mo\u017ce by\u0107 odnoszone wy\u0142\u0105cznie do kategorii historii czy te\u017c dyskursu narodowego. Przypadek nekropolii pozwala tak\u017ce zapyta\u0107, co realnie chroni\u0105 \u201eideologiczne\u201d w swej istocie projekty ochrony dziedzictwa materialnego. Same obiekty czy wraz z nimi tak\u017ce i relacje spo\u0142eczne, a g\u0142\u00f3wnie zwi\u0105zane z nimi lokalne wzorce, kt\u00f3re jako takie nie zawsze stanowi\u0105 oficjaln\u0105 wyk\u0142adni\u0119 narodowej to\u017csamo\u015bci, mimo \u017ce j\u0105 tworz\u0105?\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

\n
\"\"<\/a><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

,,Wszyscy umarli snuj\u0105 swoje opowie\u015bci jeszcze d\u0142ugo po \u015bmierci, bo nikt nie zd\u0105\u017cy za \u017cycia wszystkiego opowiedzie\u0107. To trzeba by w niesko\u0144czono\u015b\u0107 \u017cy\u0107. Opowie\u015b\u0107 nie zna czego\u015b takiego jak koniec, z wyj\u0105tkiem by\u0107 mo\u017ce ko\u0144ca \u015bwiata. Tote\u017c miliony, ba, miliardy ludzi wci\u0105\u017c opowiadaj\u0105 siebie w nadziei, \u017ce zostan\u0105 wys\u0142uchani. Kto wie zreszt\u0105, czy te opowie\u015bci nie odraczaj\u0105 nawet ko\u0144ca \u015bwiata, kt\u00f3ry by dawno si\u0119 dokona\u0142, gdyby mia\u0142 kto o tym ko\u0144cu opowiedzie\u0107 i kto wys\u0142ucha\u0107. Tyle wojen, m\u0119cze\u0144stwa, cierpie\u0144, rozpaczy jakby kusi\u0142y \u015bwiat, aby si\u0119 sko\u0144czy\u0142. Tyle nienawi\u015bci, bo cz\u0119sto i mi\u0142o\u015b\u0107 jest zara\u017cona nienawi\u015bci\u0105, a \u015bwiat jakby na przek\u00f3r sobie wci\u0105\u017c istnieje. Czy to nie dziwne? Wi\u0119c mo\u017ce ka\u017cde zdarzenie musi si\u0119 przejrze\u0107 w opowie\u015bci, je\u015bli chce si\u0119 zdarzy\u0107? I ka\u017cdy cz\u0142owiek, je\u015bli chce istnie\u0107? A nawet B\u00f3g nieopowiedziany czy istnia\u0142by?\u201d \u2013 Wies\u0142aw My\u015bliwski (Ucho igielne)<\/strong><\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

,,Groby to najm\u0105drzejsza ksi\u0119ga. Nie dowiesz si\u0119 od \u017cywych, co dowiesz si\u0119 od umar\u0142ych. Przejd\u017a si\u0119 po wsi, co si\u0119 dowiesz? O, w garstce by\u015b to wszystko zmie\u015bci\u0142. A pogadaj z grobami. Niby \u017cy\u0142, umar\u0142, \u015bwie\u0107 Panie nad jego dusz\u0105. […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":15190,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jetpack_post_was_ever_published":false,"_jetpack_newsletter_access":"","jetpack_publicize_message":"","jetpack_is_tweetstorm":false,"jetpack_publicize_feature_enabled":true,"jetpack_social_post_already_shared":true,"jetpack_social_options":{"image_generator_settings":{"template":"highway","enabled":false}}},"categories":[162,180,168],"tags":[315],"jetpack_publicize_connections":[],"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/i0.wp.com\/naskrajukraju.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/RUMUNIA-8824.jpg?fit=1920%2C1080","jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack_shortlink":"https:\/\/wp.me\/paifcC-3WZ","jetpack-related-posts":[{"id":7570,"url":"http:\/\/naskrajukraju.pl\/?p=7570","url_meta":{"origin":15189,"position":0},"title":"261 KROK\u00d3W OD DOMU","author":"admin","date":"15 grudnia 2019","format":false,"excerpt":"Od wielu lat zas\u0142uchuj\u0119 si\u0119 w piosenkach zespo\u0142u Galicja, w ciep\u0142ym g\u0142osie Pani Lidii Jazgar. Ile\u017c m\u0105drych prostych s\u0142\u00f3w, ile\u017c refleksji, zaduma\u0144. Grudzie\u0144 w szczeg\u00f3lny spos\u00f3b sk\u0142ania do zamy\u015ble\u0144. Do poszukiwania odpowiedzi na pytania, kt\u00f3re nierzadko gdzie\u015b na dnie serducha... \u00a0 ,,Szukasz go nie raz gdzie\u015b na ko\u0144cu \u015bwiata, szukasz\u2026","rel":"","context":"In "Blog"","block_context":{"text":"Blog","link":"http:\/\/naskrajukraju.pl\/?cat=162"},"img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/naskrajukraju.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/1.jpg?fit=1200%2C675&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":11102,"url":"http:\/\/naskrajukraju.pl\/?p=11102","url_meta":{"origin":15189,"position":1},"title":"KRAJOBRAZY WZRUSZE\u0143","author":"admin","date":"28 listopada 2021","format":false,"excerpt":"S\u0105 cztery. Format ich niewielki. W zasadzie poszczeg\u00f3lne tomiki mieszcz\u0105 si\u0119 w m\u0119skiej d\u0142oni. Oprawne w p\u0142\u00f3tno, z wyt\u0142oczonymi na ok\u0142adce snycerskimi motywami zdobniczymi rodem z Tatr, st\u0105d seria zapewne ,,tatrza\u0144sk\u0105\u201d zwana. Na mojej bibliotecznej p\u00f3\u0142ce od lat niepozorne, cho\u0107 cz\u0119sto do nich zagl\u0105dam, karmi\u0105c si\u0119 niezwyk\u0142ym s\u0142owem. Autor ich\u2026","rel":"","context":"In "Blog"","block_context":{"text":"Blog","link":"http:\/\/naskrajukraju.pl\/?cat=162"},"img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/naskrajukraju.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/wizyt\u00f3wka.jpg?fit=1200%2C675&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":7905,"url":"http:\/\/naskrajukraju.pl\/?p=7905","url_meta":{"origin":15189,"position":2},"title":"PASJA – NIEPOWTARZALNO\u015a\u0106 W POWTARZALNO\u015aCI","author":"admin","date":"8 kwietnia 2020","format":false,"excerpt":"Pope\u0142ni\u0142em przed kilkoma miesi\u0105cami pewne wpisy. Powr\u00f3c\u0119 do nich ponownie. Mo\u017ce nawet powt\u00f3rz\u0119 u\u017cyte ju\u017c zwroty, my\u015bli, kt\u00f3re w\u00f3wczas by\u0142y przy mnie. Przywo\u0142am nawet obrazy, kt\u00f3re ju\u017c publikowa\u0142em w r\u00f3\u017cnorakich mediach spo\u0142eczno\u015bciowych. Mam bowiem potrzeb\u0119. Chc\u0119 by przekaz ten znalaz\u0142 si\u0119 w\u0142a\u015bnie w tym miejscu. ,,Wiesz co jest najwi\u0119ksz\u0105 tragedi\u0105\u2026","rel":"","context":"In "studio"","block_context":{"text":"studio","link":"http:\/\/naskrajukraju.pl\/?cat=274"},"img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/naskrajukraju.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/1-1.jpg?fit=1200%2C675&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":7160,"url":"http:\/\/naskrajukraju.pl\/?p=7160","url_meta":{"origin":15189,"position":3},"title":"CHWAST…","author":"admin","date":"26 lipca 2019","format":false,"excerpt":"Lubicie Bajki? W dniu wczorajszym wybra\u0142em si\u0119 na ma\u0142y rekonesans po okolicy. Odwiedzi\u0142em m.in. nieznany mi las, pochodzi\u0142em po wspania\u0142ym Rezerwacie. A w drodze powrotnej, w promieniach zachodz\u0105cego s\u0142o\u0144ca zatrzyma\u0142em si\u0119 na skraju p\u00f3l. \u017bniwa trwaj\u0105 w najlepsze. W wielu miejscach wieczorem z\u0142oc\u0105 si\u0119 \u015bcierniska. Przykucn\u0105\u0142em w przydro\u017cnym rowie, pochyli\u0142em\u2026","rel":"","context":"In "Blog"","block_context":{"text":"Blog","link":"http:\/\/naskrajukraju.pl\/?cat=162"},"img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/naskrajukraju.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/untitled-6183.jpg?fit=1200%2C675&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":6953,"url":"http:\/\/naskrajukraju.pl\/?p=6953","url_meta":{"origin":15189,"position":4},"title":"MA\u0141Y CZ\u0141OWIEK","author":"admin","date":"1 czerwca 2019","format":false,"excerpt":"Dzisiejszy post jest inny ni\u017c te, kt\u00f3re dotychczas prezentowa\u0142em. Dla mnie jest on Wyj\u0105tkowy. Pewne daty, dni, kojarz\u0105 si\u0119 jednoznacznie. Jedna z nich powinna by\u0107 wszystkim bliska, szczeg\u00f3lna, poniewa\u017c ka\u017cdy z nas obchodzi\u0142 to \u015bwi\u0119to. Dzie\u0144 1 czerwca to dzie\u0144 rado\u015bci, u\u015bmiechu, dzie\u0144 dobrego s\u0142owa. Dzie\u0144 Dziecka to Dzie\u0144 Cz\u0142owieka\u2026","rel":"","context":"In "Blog"","block_context":{"text":"Blog","link":"http:\/\/naskrajukraju.pl\/?cat=162"},"img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/naskrajukraju.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/05\/1-5.jpg?fit=1200%2C675&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":6878,"url":"http:\/\/naskrajukraju.pl\/?p=6878","url_meta":{"origin":15189,"position":5},"title":"\u0141AWECZKA","author":"admin","date":"15 kwietnia 2019","format":false,"excerpt":"\u00a0 Zasiedzia\u0142em si\u0119. Bywa jednak czasem, \u017ce trudno wsta\u0107, by pod\u0105\u017cy\u0107 dalej, poszuka\u0107 inspiracji, natchnienia, a mo\u017ce zwyczajnej rado\u015bci w codzienno\u015bci. A mo\u017ce nawet to nie o to chodzi, mo\u017ce to podobnie jak w utworze Stanis\u0142awa Sojki pt. ,,\u0141aweczka bajeczka\u201d. Mo\u017ce lubi\u0119 przysi\u0105\u015b\u0107 i patrze\u0107, obserwowa\u0107, tym mocniej przystawa\u0107, by\u2026","rel":"","context":"In "Blog"","block_context":{"text":"Blog","link":"http:\/\/naskrajukraju.pl\/?cat=162"},"img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/naskrajukraju.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/3.jpg?fit=1200%2C675&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]}],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/naskrajukraju.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/15189"}],"collection":[{"href":"http:\/\/naskrajukraju.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/naskrajukraju.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/naskrajukraju.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/naskrajukraju.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=15189"}],"version-history":[{"count":12,"href":"http:\/\/naskrajukraju.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/15189\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":15237,"href":"http:\/\/naskrajukraju.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/15189\/revisions\/15237"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/naskrajukraju.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/15190"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/naskrajukraju.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=15189"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/naskrajukraju.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=15189"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/naskrajukraju.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=15189"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}